Maslow en burn-out

Sinds een aantal jaren lijkt het aantal mensen dat te maken krijgt met een burn-out alleen maar toe te nemen. De grens tussen overbelasting, overspanning en burn-out is moeilijk aan te geven. Men is geneigd om een zware overspanning, die lang duurt, aan te duiden met een burn-out.

Letterlijk staat de term burn-out voor "afgebrand".
Het punt waarop de persoon zoveel stress ervaart, dat hij "afknapt", wordt bepaald door de persoonlijke draaglast en door de soort belasting. De verschijnselen van een burn-out zijn zowel lichamelijk als psychisch.
De overgang van stress naar een burn-out is meestal een proces van jaren, maar het kan zich heel plotseling openbaren. Lichamelijke en geestelijke uitputting, depressie, angstaanvallen, paniek en het ontwikkelen van fobieën kunnen het gevolg zijn.

Burn-out en de piramide
Vertaald in termen van de leer van Maslow wordt een burn-out veroorzaakt doordat er een tekort is in meerdere lagen van de behoeftenpiramide in iemands bestaan. (Vergelijk de pagina 'de piramide apart'.)
Mensen die een burn-out hebben gehad, zeggen vaak dat ze hun leven radicaal hebben veranderd en dat ze nu veel gelukkiger zijn. Dat is natuurlijk prachtig , maar helaas zijn er ook velen die nooit meer volledig herstellen. Bovendien kan een burn-out grote impact hebben op het zelfvertrouwen, de relatie en de carričre.
Voor meer informatie over het verschijnsel en de behandeling/preventie van burn-out verwijzen we u naar talloze sites en boeken over dit onderwerp (b.v. http://www.burnoutpagina.nl of http://www.burnin.nl of: Karsten)

Maslow en de behandeling
Bij de relatie tussen Maslow en de counselling van een cliënt waarbij sprake is van burn-out is het dus belangrijk om te zien dat de burn-out de hele persoon betreft. De situatie is meestal heel complex, zoals hier boven ook al werd aangeduid.
Leggen we de relatie tussen het steeds meer voorkomen van burn-out en het feit dat het steeds meer mensen lijkt te treffen die in Maslow's visie heel sterk het niveau van zelfverwerkelijking benaderden of zelfs al bereikt leken te hebben, dan ligt het voor de hand om een onderzoek te starten vanuit de vraag of er een relatie te leggen is met de wijze waarop veel management georganiseerd is: als we kijken naar de kernprincipes waarop veel management-theorieën terug te voeren zijn, blijkt de behoeftenleer van Maslow daarvan een belangrijk onderdeel uit te maken.

Maslow en de huidige vormgeving van management
Maslow heeft zijn leer ontwikkeld op basis van de resultaten van een onderzoek (uit 1936) over groepsgedrag van apen en het optreden van leiders (dominantie) binnen zulke groepen.
Maslow stelde dat de leiders binnen deze (apen)groep op een natuurlijke wijze geaccepteerd worden als superieur.
Een andere conclusie van Maslow was dat binnen een beperkte groep mensen (elite) sprake is van het streven naar zelfverwerkelijking.
Bij de basisprincipes van management en organisatie zijn beide elementen van Maslow een eigen leven gaan leiden.
Want bij een kapitalistisch uitgangspunt wordt groei meestal gezien als economische groei. Welke motivatie heeft een leidinggevende manager om werknemers uitdaging te bieden en ze te stimuleren om te groeien in verantwoordelijkheden, het ontwikkelen van vaardigheden en in te spelen op carričremogelijkheden? Dat zijn geen altruďstische motieven, maar economische. Bijvoorbeeld: omzetvergroting. De managers baseren zich voor hun handelingswijze echter wel op Maslow. Bovendien voelen zij als leidinggevenden door diezelfde leer gesteund in de macht die ze binnen een bedrijf (lees: groep) hebben.

Wat zien we in de kapitalistische welvaartsmaatschappij nu op grote schaal gebeuren? Managers stimuleren werknemers om meer uitdaging aan te gaan. Daarbij lijken ze de leer van Maslow aan hun kant te hebben. Immers ze spelen in op de behoeften van hun personeel om hoger te komen naar de top van de behoeftenpiramide: de laag van zelfactualisatie.
Toch wordt daarbij aan een aantal belangrijke uitgangspunten van Maslow geen recht gedaan:

  • Ging Maslow bij zijn leer nog uit van een kleine elite die de zelfverwerkelijking zou kunnen bereiken, nu passen veel managers dit principe toe als beleid om een brede laag werknemers te laten groeien in verantwoordelijkheid en ontwikkelingsniveau. De vraag is of hierbij wel recht wordt gedaan aan de eigen persoonlijkheid van veel mensen binnen die brede laag.
  • De vormgeving van beroepen en werkbelasting (job design) lijkt te lang bepaald te zijn door de behoefte aan een sterke (economische en persoonlijke) groei. Hierbij lijkt de draagkracht van veel individuen van ondergeschikt belang te zijn geacht.
  • Voor managers geldt dat ze door hun positie gestimuleerd worden op hun werk "compenserend" dominantiegedrag te vertonen: daarmee wordt gedrag bedoeld dat waarneembaar is bij mensen die "zich zwak voelen, maar sterk willen lijken". Deze sterke behoefte vloeit voort uit een gevoel van emotionele en psychologische onzekerheid (Cullen, 1997). Voor veel managers is hun leidinggevende functie een voortdurende "ratrace" die hun erg veel stress oplevert. Natuurlijk "leiderschap" is een veel besproken onderwerp in managerskringen.
Maslow's leer en de toename van burn-out
Voor counselling is zeker ook de volgende vóóronderstelling van belang:
  • Er lijkt een grote groep werknemers helemaal niet gebaat te zijn bij de mogelijkheid tot een grote mate van zelfontplooiing. Sterker nog: hiervan uit te gaan kan zelfs door deze groep als bedreigend ervaren worden. (Quinn, 1998) Deze mensen verzetten zich misschien wanneer zij in hun werk te veel worden opgejut of wanneer ze het gevoel krijgen dat er aan hen te veel eisen worden gesteld.
    Dit kan er mee te maken hebben dat Maslow bij zijn leer uitging van een kleine elite. Nu, ruim 60 jaar na zijn onderzoek worden de principes van deze leer ook toegepast bij een brede groep in de samenleving. Hierbij wordt geen recht gedaan aan de veranderde omstandigheden (zie pagina 'kritiek').
  • Er wordt steeds meer melding gemaakt van mensen die helemaal niet zitten te wachten op bevrediging van hogere behoeften, meer bekwaamheden of persoonlijke groei (Derkse, 2001).
  • Binnen de westerse samenleving worden meer geluiden gehoord die pleiten voor de erkenning dat binnen de westerse samenleving de grenzen van de individualisering bereikt lijken te zijn. Ook wordt via een maatschappelijke discussie gepleit voor bredere implementatie van bepaalde waarden en normen. Dit mede om tegemoet te komen aan een grotere behoefte aan veiligheid.
Voorlopige conclusie
Het is mogelijk dat bij het tot stand komen van de verschillende vormen van management de leer van Maslow niet voldoende zorgvuldig toegepast is.
Hoewel we e.e.a. met de nodige voorzichtigheid zeggen, denken we dat het ontstaan van de toename van het verschijnsel "burn-out" wel degelijk een verband kan bestaan met de wijze waarop de leer van Maslow toegepast wordt binnen management en organisatie.
Een verband dat bij de counselling van cliënten met burn-out zeker aandacht verdient.